eport.radix.com.pl 
Strona główna | Aktualności | Ogłoszenia | Archiwum | Zaloguj | Środa, 22 lipca 2009

Historia

Z DZIEJÓW GMINY...

KSIĄŻKI ŁOPATKI SZCZUPLINKI OSIECZEK BRUDZAWKI ZASKOCZ

Ewolucja nazwy wsi Książki --------------------------------------------------------------------------------

KSIĄŻKI W 1635 roku w Książkach osiedliło się 8 rodzin ze Śląska. Początek wsi liczy się jednak dopiero od 24 lipca 1638 roku – daty nadania przywileju dla osiedleńców na prawie olenderskim (holenderskim) przez starościnę brodnicką, księżną Annę Katarzynę Konstancję, która osadziła tu kolonistów niemieckich, tzw. Olędrów. W źródłach pojawia się nazwa niemiecka Ksionsken. Wieś weszła w skład starostwa brodnickiego. Olędrzy, byli to osadnicy pochodzący z terenów dzisiejszej Holandii, Danii, Nadrenii, lokowani od połowy XVI wieku w Prusach Książęcych i Królewskich, głównie na Żuławach i w Wielkopolsce. Zagospodarowywali oni tarasy zalewowe i ziemie podmokłe. Wprowadzali wysoką kulturę rolną i hodowlaną. W XVII I XVIII wieku olędrami nazywano ogólnie osadników, także Polaków lokowanych na warunkach długoterminowej dzierżawy na terenie całej północno-zachodniej Polski. Osadnictwo olęderskie w Polsce było elementem wielkiego ruchu osadniczego obejmującego także wybrzeża płn. Niemiec i Danii. Olędrzy, zwłaszcza koloniści niemieccy, chętnie osiedlali się na terenach zachodnio-północnej Polski, gdyż zyskiwali tutaj przywileje ekonomiczne: dzierżawy, czynsze, wyzwolenie od pańszczyzny, luteranie – wolność religijną, zwolnienie od dziesięciny. Nazwa Ksionsksen, nie pochodzi od książki do czytania. Być może, wywodzi swoją nazwę od Ksiądz lub bardziej prawdopodobne od Książę. Pamiętajmy, że przywilej osiedleńcom nadała właścicielka osady: księżna Anna Katarzyna Konstancja, starościna brodnicka. W dokumentach z wizytacji kościelnej z 1672 roku wspomina się o Wielkich i Małych Książkach. Były to wsie „Holenderskie” nie płacące dziesięciny na rzecz kościoła. Książki Małe; wieś „holenderska” w roku 1720 na okres 30 lat nadana została osadnikom, których liczba wynosiła w 1738 roku – 51. W roku 1744 starosta brodnicki przedzierżawił Książki Małe na prawach wieczystych. W roku 1750 starosta Pleskowski prolongował kontrakt na 40 lat. W roku 1773 było w Książkach 56 rodzin chłopskich (w tym 4 katolików). We wsi znajdował się stary kościół drewniany z roku 1720 otoczony cmentarzem, z dzwonnicą na rusztowaniach. Istniała także szkoła ewangelicka. Gdy w roku 1797 rząd pruski sprzedał majątek obejmował on 35 włók, 20 mórg i 91 prętów gruntów ornych, 3 włóki łąk i duży obszar torfowisk. Według dokumentu 1797 roku majątek Małe Książki obciążały następujące obowiązki: opłata czynszu do kasy rządowej w Brodnicy, dostarczanie paszy dla kawalerii, podwód koni cugowych przy okazji pobytu króla w kraju, dostarczanie ludzi na polowania na wilki oraz na budowę umocnień, pomoc przy budowie kościołów, pobieranie napojów alkoholowych z browaru w Kruszynie, utrzymanie cieków i rowów melioracyjnych, przecinających grunta majątku z kanału Sitnowskiego. Majątek często zmieniał właścicieli. W 1828 roku majątek był własnością wdowy z domu Wierzbicka (z Trzciana). W tym samym roku nastąpiło uwłaszczenie 61 użytkowników (46 włók); nałożono na nich obowiązek konserwacji kanału Sitnowskiego. W roku 1858 czynsz zamieniono na rentę, a w roku 1873 doszły do Małych Książek 3 działki z Niemieckich Łopatek przyznane w zamian za 360,08 ha odstąpione pod budowę toru (Toruń – Olsztyn). Zmiana właściciela nastąpiła w 1877 roku. W rok później nadano Małym Książkom nazwę „Gut Hohenkirch”. Do roku 1872 majątek jeszcze dwukrotnie zmieniał właściciela. Nazwa Hohenkirch obowiązywała od 1868 roku. Budowę kościoła rozpoczęto 24 lipca 1868 roku, zakończono 18 czerwca 1869 roku. W roku 1900 w Książkach we wsi znajdowała się 4 – klasowa szkoła, na wybudowaniu 2 – klasowa. W roku 1864 sekta baptystów założyła w Książkach kaplicę. --------------------------------------------------------------------------------

Ewolucja nazwy wsi Książki Wieś Książki na przestrzeni prawie 300 lat zmieniała swoją nazwę. I tak:

a) W chwili powstania w 1638 roku nazywa się Ksionsken.

b) W październiku 1795 roku w założonej księdze chrztów, ślubów i zgonów gminy ewangelickiej w Książkach – wieś nazywa się i pisze: Gros Xiążken (Wielkie Książki). Istnieją w tym czasie Małe Książki (Klein Xiążken – majątek ziemski, po II wojnie światowej PGR itp.).

c) W wieku XIX do 1878 roku występuje pierwotna nazwa Ksionsken.

d) O Od 26 czerwca 1878 roku administracja niemiecka wprowadza nową nazwę wsi: Hohenkirch (Wysoki Kościół), po wybudowaniu obecnego kościoła.

e) P Po odzyskaniu niepodległości przez Pomorze 20 stycznia 1920 roku, wieś otrzymuje polską nazwę Książki.

f) O Od 6 września 1939 roku do 22 stycznia 1945 roku (okupacja), Niemcy przywracają wsi nazwę Hohenkirch.

g) Od 24 stycznia 1945 roku, po odzyskaniu niepodległości, wsi przywrócono nazwę przedwojenną – Książki.

Jako ciekawostkę warto podać, że w 1902 roku nowo otwarta cegielnia przez niemiecki majątek ziemski (Małe Książki), czynna do 1943 roku, wybijała na wypalonej cegle nazwę Ksionsken, w dokumentach kościoła katolickiego w Lemborgu nazywa się tę wieś: Xiążki.

Na podstawie:

1) Kronika Urzędu Gminy Książki;

2) Kazimierz Jarzyński, Biuletyn Parafialny, wydanie specjalne z okazji 50 rocznicy przejęcia kościoła p.w. Trójcy Świętej w Książkach, sierpień 1995. --------------------------------------------------------------------------------

OSIECZEK

Pierwsza informacja o miejscowości Osieczek pochodzi z 1222 r. Miejscowość istniała jednak dużo wcześniej, świadczą o tym pozostałości po wczesnośredniowiecznym grodzisku. Położone ono było nad brzegami Jeziora Wielkiego w odległości 750 metrów w kierunku północno-wschodnim od dzisiejszego centrum wsi. Grodzisko otoczone było 4-5 metrowym wałem drewno-ziemnym (pozostałości możemy oglądać do dzisiaj) i otoczone fosą, dzięki czemu było całkowicie odcięte od lądu. Istnienie powyższego grodziska datować można w szerokich ramach chronologicznych od końca X w. do końca XIII w. Służyło ono mieszkańcom wsi jako schronienie przed bardzo częstymi w owych czasach najazdami plemion Prusów. W początkach państwa polskiego wieś Osieczek należała do ziemi chełmińskiej zarządzanej przez pierwszych Piastów. W 1226 r. przeszła pod władanie Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (zwanego popularnie Zakonem Krzyżackim). W wyniku zmian administracyjnych Osieczek wszedł w skład komturstwa brodnickiego. Wieś w owym czasie miał w posiadaniu Jeśke von ritter Mosseken (Jan z Osieczka). W 1450 r. przeszła w ręce Jakoba von Mossegh a następnie w 1499 r. w ręce Johanesa Osyeczkowskiego. Potomkowie tego ostatniego w 1573 r. sprzedali wieś wojewodzie Janowi Działyńskiemu. W jego posiadaniu znajdowało się 2621 włók ziemi, 118 budynków, 72 domy mieszkalne, 3 karczmy, młyn wodny, browar, gorzelnia. Był on zarazem opiekunem kościoła, w którym dokonał prac remontowych, dobudowując zarazem wieżę oraz kaplicę z podziemiem. Ta ostatnia przeznaczona była dla fundatorów jako grobowiec rodzinny. W czasie wojen szwedzkich wieś została doszczętnie zniszczona i wyludniła się. Wybuchła również epidemia cholery, która zdziesiątkowała mieszkańców. Pozostałością po tych tragicznych dniach są figury na krańcach wsi, pod którymi chowano zmarłych na skutek choroby. Po drugiej wojnie szwedzkiej do wsi sprowadzono Olendrów. Pod koniec XVII w. Działyńscy darowali Osieczek Benedyktynkom z Grudziądza, które sprowadziły się do wsi. W roku 1770 Działyńscy odkupili wieś od Zakonu. Ziemia została wydzierżawiona Pokrzywnickiemu i Piwnickiemu. W 1772 r. Osieczek przyłączono do parafii Nieżywięć, do której należał do 1920 r. Władze pruskie w 1840 r. wybudowały szkołę, która obecnie stanowi obiekt zabytkowy. Podczas zaborów Polska ludność Osieczka bardzo mocno przeciwstawiała się władzom pruskim. Dowodem tego może być osoba chłopa, który to w 1905 r. jako pierwszy w Polsce (przed sławnym Drzymałą) zamieszkał w wozie. W 1920 r. po tym jak wojsko polskie przejęło z rąk niemieckich Pomorze, wieś powróciła po 123 latach do macierzy.

Na podstawie: Kroniki Urzędu Gminy Książki. --------------------------------------------------------------------------------

ŁOPATKI

W zamierzchłych czasach i w okresie pierwszych Piastów, jak zresztą na większości obszarów Polski, rozciągały się tu nieprzebyte puszcze i mokradła, pełne dzikiej zwierzyny. Już wtedy żyli tu ludzie i jak nazwa wskazuje dostarczali na dwór książęcy drewnianych wioseł – łopat. Historyczną wzmiankę o Łopatkach znajdujemy u krzyżackiego kronikarza Konrada. Pisze on, że gród Łopatki był pod zarządem komtura krzyżackiego w Kowalewie, a potem w Grudziądzu. W czasach krzyżackich osiedlili się tutaj przybysze ze Śląska, wieś wówczas nosiła nazwę Kieslingswalde. Osada posiadała kościół, jej obszar wynosił 84 włóki. W 1410 roku pożar zniszczył wieś doszczętnie, pozostał jedynie kościół, który w 1414 roku, podczas wyprawy wojennej, został doszczętnie złupiony. Spalony po raz drugi, w 1656 roku, kościół stał pustką przez dłuższy czas. W latach 1414 – 1438 ziemia leżała odłogiem. Stopniowo ją zagospodarowywano, w 1446 roku już tylko 4 włóki były niezagospodarowane. Z biegiem czasu, niewiadomo z jakich przyczyn, osada znowu opustoszała. Następnie grunta łopackie wziął w posiadanie Jerzy z Konopatu, który wzniósł budynki. W roku 1640 Łopatki składały się z folwarku, wolnego sołectwa, dwóch lemaństw, zamieszkiwało tu ponad 40 rodzin chłopskich, wielu zagrodników i robotników. Mieszkańcy uchodzili za najlepszych podatników. Podczas II wojny szwedzkiej spustoszono Łopatki niemal zupełnie. Po wojnie wieś zostaje zaludniana kolonistami niemieckimi. 20.04.1769 roku Łopatki nadane zostały Mikołajowi Czapskiemu, a następnie majątek zarekwirował rząd pruski. W 1795 roku majątek Łopatki Niemieckie i Łopatki Polskie, a także Buczek nadano niemieckiemu majorowi Lubtovowi

Po rozkolonizowaniu majątku patronackiego i folwarku „Braunsrode” dla wzmocnienia parafii przyłączono do niej z parafii wąbrzeskiej Jarantowice, Sitno, Frydrychowo. Gdy Dwór Łopatki stał się właścicielem gruntów patronackich nałożono nań w roku 1853 obowiązek odbudowania kościoła. W roku 1864 obowiązek ten przejął kanonik Sampławski z Radzynia, gdyż gmina katolicka składała się tylko z 282 mieszkańców.

Gdy kolonizatorzy niemieccy zakładali wieś Niemieckie Łopatki, sołectwo to było we władaniu Rafała Prądzyńskiego. W rękach rodziny Prądzyńskich znajdowało się sołectwo wraz z lemaństwem o obszarze 379 mrg do roku 1837, kiedy majątek przeszedł na własność Dworu Łopatki. Uwłaszczenie nastąpiło w grudniu 1826 roku, nastąpiła zamiana gruntów, gdyż dwór postarał się o to, aby swoje grunta ustawić w granicach jednego kompleksu.

W 1928 roku Łopatki zamieszkiwało: 2087 Polaków, 1000 Niemców, 923 Baptystów.

Na podstawie: Kroniki Urzędu Gminy Książki. --------------------------------------------------------------------------------

SZCZUPLINKI

Pierwsza informacja o miejscowości Szczuplinki pochodzi z roku 1268, kiedy to w wyniku najazdu na ziemię chełmińską Prusów został spalony gród obronny rycerza lennego Cippel. Kronikarz Jeroschin w dokumencie pochodzącym z 1335 r. nazywa tegoż Zipfil. Według najstarszych dokumentów Zakonu Krzyżackiego miejscowość Szczuplinki, nazywana w nich Czhippiln liczyła około 13 włók. W Księdze Szkód z 1444 r. występuje ona pod nazwą Schippelsdorf. W owym czasie jej właścicielem był Johannes von Czyppelyn (Jan ze Szczuplinek). Kolejne informacje dotyczące owej miejscowości pochodzą dopiero z roku 1667, kiedy to podczas wizyty kanonika Strzesza w kościele w Radzyniu czytamy, iż była ona własnością szlachcica Łukasza Trzcińskiego. Podczas potopu szwedzkiego wieś została całkowicie zdewastowana. W 1776 r. należała do Tomasza Czapskiego. Kolejnym jaj właścicielem był Jakub Zaleski. W 1790 r. Konstancja Małachowska (z domu Zaleska) przekazała majątek w wieczystą dzierżawę rolnikom go zamieszkującym. W 1835 r. wieś w całości została sprzedana potomkom dzierżawców. W 1920 r. wieś z powrotem trafiła do Polski.

Na podstawie: Kroniki Urzędu Gminy Książki. --------------------------------------------------------------------------------

BRUDZAWKI

Wieś najprawdopodobniej powstała w XIII w. Według znanych dokumentów Zakonu Krzyżackiego nazwano ją Kl. Brusau, Klein Brudzaw, Browse, Bruschaw, Brusau. Nazwa powstała prawdopodobnie od tego, że osada znajdowała się na terenach zalanych wodą, po których brnęli (brodzili) mieszkańcy. Ziemie uprawiano jedynie na wyższych wzniesieniach. W XV w. wieś należała do rodziny Osieczkowskich. W roku 1561 została sprzedana przez Mateusza Osieczkowskiego wojewodzie chełmińskiemu Janowi Działyńskiemu. W 1720 r. sprowadzono do Brudzawek Olendrów, z zadaniem osuszenia terenu pod uprawę. W 1773 r. w miejscowości istniało 17 zagród i szkoła, która istnieje do dzisiaj. Dnia 20.08.1828 roku doszło do separacji Brudzawek. Gmina obejmowała 627 hektarów. Po roku 1914 nastąpił wykup gospodarstw przez Polaków z rąk niemieckich. Po przyłączeniu Pomorza do Polski wieś znalazła się w województwie pomorskim.

Na podstawie: Kroniki Urzędu Gminy Książki. --------------------------------------------------------------------------------

ZASKOCZ

Z początkiem XV wieku był to majątek lenny należący do Jana Cegenberga (Jana z Cymbarka). W roku1410 pożar doszczętnie zniszczył majątek, ziemia (30 włók) leżała przez dłuższy czas odłogiem. We wrześniu 1628 roku niemałe szkody wyrządzili Szwedzi maszerujący na Brodnicę szlakiem Radzyń – Zaskocz. W drugiej wojnie szwedzkiej 1655 – 1660 Zaskocz i Łopatki padły pastwą pożaru. Żyzne grunta przyciągnęły jednak wkrótce nowych osadników. W roku 1682 wieś miała trzech właścicieli: Znaniecki, Strachowski i Pawłowski. W 1704 roku Pawłowski otrzymał Zaskocz, który powiększony o wykupioną część gruntów nazwał w całości Zaskoczem. W roku 1784 majątek obejmował obszar 40 włók gruntów użytkowych, 22 włóki stanowiły niewykorzystane pastwiska, poza tym było 8 włók lasu. Wieś składała się z jednego budynku mieszkalnego z zabudowaniami gospodarczymi, z gorzelni, browaru, sadu i trzech ogrodów warzywnych, jednego folwarku, karczmy z zajazdem, wiatraku, dwóch stawów karpiowych i 24 zagród robotniczych – bardzo biednych.

Na podstawie: Kroniki Urzędu Gminy Książki. --------------------------------------------------------------------------------


 
ePORT © Urząd Gminy 87-222 Książki